Մաթևոսյանի «Խումհարի» մասին լսել էի, թե ավելի լավ է այդ գործին «ձեռք չտալ»։ Թե այն բնորոշ չէ Հրանտ Մաթևոսյանին։ Թե այս վիպակում բարձրլեռնային հովվական Ծմակուտի տարեգիրը թափառել է իր համար վճռականորեն անհասկանալի անկյուններում, մասնավորապես՝ մայրաքաղաքի Կինոյի տան կուլիսներում և համապատասխան ասպիրանտական հանրակացարանի միջանցքներում, որտեղ թավշակաշի հագած նրբակազմ աղջիկները, ծխով արբեցնելով իրենց, վիճում են էքզիստենցիալիզմի, դադաիզմի, վերիզմի և «մեր դարի» այլ հեղինակավոր երևույթների մասին։ Թե հայտնվելով այս բարձրաշխարհիկ հասարակության մեջ՝ Մաթևոսյանը մոլեգնել է և հովվական շիտակությամբ «հարվածել» ոչ միայն ծխախոտով աղջիկներին, այլ գրեթե հենց Անտոնիոնիին։ Այնպես որ իմ ընտրությունը հեշտ չէր. կա՛մ հեղինակի հետ արդիականության նավից դուրս նետել «Գիշերը», «Մորու բացատը», «Տեխնոլոգիայի գումարը» և «մեր դարի» մյուս նվաճումները (իսկ այդ դեպքում ինքներդ գիտեք, թե ում հետ կարելի է համախմբվել...), կա՛մ նույն տեղը նետել հենց Մաթևոսյանի վիպակը (ձեռքս չի բարձրանա, և դարձյալ, ինքներդ հասկանում եք, անպայման մեկի հետ «կհամախմբվես»)։
Ահա թե ինչ կասեմ. չկա Մաթևոսյանին ավելի բնորոշ գործ, քան «Խումհարը»։ Չկա վիպակ, որտեղ նրա արձակի ներքին դրամատիզմն ավելի վառ բացահայտված լինի։ Եվ չկա խորհելու համար ավելի գայթակղիչ տեքստ։ Թեև խոստովանում եմ՝ ընթերցելիս ինձ այնքան հակասական զգացումներ էին տանջում, որ իսկապես վախենում էի այս վիպակին «դիպչել»։ Ոչ թե որևէ մեկի հետ «համախմբվելու» վախից. դա մի կերպ կդիմանայի, այլ որովհետև, որքան էլ չհամաձայնես, մոտենում ես ոչ թե «վրիպման», ոչ թե «անհաջող հնարքի», այլ հենց այն հմայիչ մաթևոսյանական արձակին, որը սիրում ես և առանց որի այլևս անհնար է պատկերացնել թե՛ հայ, թե՛ մեր համամիութենական գրականությունը։
Մի խոսքով, թող ընթերցողը դարակից վերցնի «Լիտերատուրնայա Արմենիայի» համապատասխան համարներն ու դատի։ Իսկ ես կփորձեմ բացատրվել։
Այսպիսով, վիպակը լիովին մաթևոսյանական է։ Արժեքների համակարգով։ Ոճով։ Ռիթմով։ Վազող, սահող, անսպասելիորեն իմաստը փոխող նախադասությունը։ Հեգնանքի վրա անորսալիորեն շողացող պաթոսը։ Եվ այն հեռավոր լեռնային Ծմակուտը՝ շների հաչոցների մեջ խեղդված։ Եվ լեռնային ճանապարհին գայլի դեմ մենակ մնացած տղան, վախի հուսահատությունը. «Ի՞նչ ես ուզում ինձնից, լեշ»։ Եվ հիշողությունների այս վազող շարքում՝ իրերի, երևույթների, հոգիների կենդանի համընդհանուր բնական կապի տիրական, զուտ մաթևոսյանական զգացողությունը. Կինոյի տան նախասրահում տիկնոջն է մեկնում մուշտակը՝ այնքա՜ն նուրբ մուշտակ, և զգում է գառան հոտը, և լսում է ոչխարի ճիչը, և տեսնում է հովվի սև ձեռքերը։ Զուգորդությունների շղթան Մաթևոսյանին չի տանում համաշխարհային հեռուները, ինչպես սովորաբար լինում է «ժամանակակից» հեղինակների մոտ, այլ, ընդհակառակը, ամեն ինչ նրան վերադարձնում է, շարունակ վերադարձնում՝ ճանապարհի այն տղայի մոտ, գրպանում տասնչորս ռուբլի կրթաթոշակ ունեցող մանկավարժական տեխնիկումի այն ուսանողի մոտ, այն աղի հացին, աղի հացին... Եվ այս վերադարձից մաթևոսյանական առկայծող խոսքի լեյտմոտիվները կարծես մագնիս լինեն, որ շարժվում է թղթի տակ, և երկաթի փոշեհատիկները գիտեն, թե որտեղից են սերում... Դե ինչ, այսօր գնո՞ւմ եք Անտոնիոնիի ֆիլմը դիտելու։
Ա՜խ, այո, «այդ Անտոնիոնին»։
Չէ՞ որ մեր ծմակուտցի հերոսը մայրաքաղաքային ինչ-որ սցենարական դասընթացների ունկնդիր է։
Հորանջելով ու կատակելով՝ նա մտնում է դահլիճ՝ փակ դիտման։ Նույնպես հորանջելով՝ նայում է Անտոնիոնիի «Գիշերը»՝ իրար հետ կապ չունեցող անհատների աննպատակ թափառումը դատարկ, խնամված, ձանձրալի երկրով, որտեղ նույնիսկ ծառերը ոչ թե անտառ են, այլ կանգնած են առանձին-առանձին։ Եվ Կաննի դափնիներով պսակված այս ստեղծագործությունը նայելուց հետո մտածում է... Ո՛չ, նրա մտածածի մասին՝ հետո, իսկ հիմա՝ նրա ասածի։
Երբ դիտումն ավարտվեց, և դասընթացի ունկնդիրները հեռացան ֆիլմը քննարկելու, այս տղան կանգնեց «կաթնաճերմակ ասպիրանտուհիների» շարքի առջև և ասաց.
— Միայն մի բան կուզեի իմանալ. Միքելանջելո Անտոնիոնին զոքանչ ունի՞։
Սա՝ էքզիստենցիալիզմի, շոզիզմի, վերիզմի և մյուս պղտորությունների մեջ չխորանալու, այլ միանգամից արմատին հասնելու համար։
Այստեղ, հարգելի՛ ընթերցող, հավանաբար կմտածեք՝ լավն է այս Գևորգ Մնացականյանը։ Կարողացել է նայել Անտոնիոնիի «Գիշերը» և դեռ ծաղրում է... երանի՜ նրա հոգսերը մեզ լինեին։ Լավ, հարգելի՛ ընթերցող, ենթադրենք «Գիշերը» չեք տեսել։ Բայց եթե տեսել եք, ասենք, «Ճիչը» կամ «Կարմիր անապատը», ապա, ամեն դեպքում, հասկանում եք, որ Անտոնիոնին, համաձայն ենք նրա արվեստին, թե ոչ, փա՛ռք Աստծո, իմ պաշտպանության կարիքը չունի։ Այս դեպքում ինձ բոլորովին Անտոնիոնին չի մտահոգում, էլ չեմ խոսում նրա զոքանչի մասին։ Ինձ մտահոգում է Մաթևոսյանի հերոսը և այն, թե ինչու նրան պետք եկավ այդ զոքանչը։
Գուցե նա այդ կերպ ուզում էր Անտոնիոնիին վերադարձնել իրականության հողի՞ն։ Լավ, գնանք նրա հողը։ Ահա թե ինչ մտածեց նա.
«...Նրանք պիտի հինգ երեխա ծնած լինեին (ֆիլմի հերոսները.— Լ. Ա.), նրանք պիտի հանքափորներ լինեին՝ վերմակած բաճկոններով, կթվորներ՝ սարերում, անձրևի տակ, պիտի գերաններ անցկացնեին գետերով, մսուրներում հավաքարարներ՝ ահա թե ովքեր պիտի լինեին, որ նրանց կրծքերը ցամաքեին, ազդրերը մաշվեին, իսկ դեմքերը կնճռոտվեին, ծածկվեին անհամար կնճիռներով, որ անձրևի ժամանակ թաքնվեին ծածկի տակ, խարույկ վառեին ու տաքանային, ջերմացնեին իրենց սառած ոսկրիկները...»։
Հետևողական, ուժեղ և զուտ մաթևոսյանական ծրագիր։ Բայց, նրա խոսքերով ասած, «միայն մի բան կուզեի իմանալ». չի՞ ուզում Մաթևոսյանն այս իսկական աշխատավորներին՝ հանքափորին, կթվորին, լաստավարին, հավաքարարին, ավելացնել նաև գրողի։ Որպեսզի, խարույկի մոտ ջերմացնելով սառած ոսկրիկները, նրանք բարձրաձայն կարդային որևէ «լավ պատմվածք»։ Այն մասին, թե արևածաղիկներն ինչ ուրախությամբ են նայում արևին, հը՞։
Գրազ կգամ՝ Մաթևոսյանն այս իր մեղադրական ճառի մեջ «գրողին» չի մտցնի։ Որովհետև «գրողը» այստեղ կքանդի նրա ամբողջ խաղը։ Իսկ խաղը հետևյալն է՝ Անտոնիոնիին ասել. այս ֆիլմերը նկարահանելու փոխարեն լավ կլիներ ձեռքով աշխատեիր։
Բայց այդ դեպքում թույլ տվեք հարցնել «Խումհարի» հերոսին. իսկ ինչո՞ւ ինքն է անհետևողական։ Նա, որ «այդ Անտոնիոնիի» և «այդ Բերգմանի» մոտ վազող այս բոլոր դատարկախոսներին հպարտորեն հայտարարում է, թե զոքանչն իրեն ավելի է մտահոգում, քան շատախոս քաղաքակրթության բոլոր նվաճումները։ Իսկ ինչո՞վ է մտահոգված ինքն իր հետ մենակ մնալիս։
«Պատմվածքը կարծես ստացվում է։ Լավ պատմվածք կլինի... Միջանցքում միանգամից մի քանի տեղից գրամեքենաների թակոց էր լսվում։ Լսվում էր, թե ինչպես են բանաստեղծներն անցնում նոր տողի՝ թա՛կ... Շարում են մի տող... երկրորդը... երրորդը՝ թա՛կ։ Հազար տող՝ թա՜կ»։
Ահա ձեզ հանքափոր-կթվորը։ Ահա ձեզ մսուրի հավաքարարը։ Բանաստեղծներին նախանձեց։
Նրանք ավելի շատ տողեր են արտադրում...
Իր Ծմակուտից մայրաքաղաք եկած Գևորգ Մնացականյանի ներքին դրաման այն է, որ, ծաղրելով «քաղաքակրթությունը», նա ինքն էլ հիանալի հասկանում է, թե որքան է դրա կարիքն զգում, որ, արհամարհելով «բառերը, բառերը, բառերը», ինքը չի կարող ապրել առանց դրանց։
«— Սիրելի՛ Մնացականյան, քեզ պետք չէ գնալ Կանն, գնա սարերը, նորից հովիվ դարձիր։
Կզակս դողաց։ Ես ատեցի այդ մարդուն, ատեցի նրա տրամաբանությունը...»։
Ահա սա ազնիվ է։
«— Ի՞նչն է ավելի լավ, Եվա՛, էքզիստենցիալի՞զմը, թե՞ երեխան։ Էքզիստենցիալիզմը չի լացում։
— Այդ դեպքում ինչո՞ւ թողեցիր երեխաներիդ ու եկար այդ նույն էքզիստենցիալիզմի հետևից։ Հը՞։
Նստելով ուղիղ նրա դիմաց՝ ասացի նրան.
— Ես տղամարդ եմ...»։
Սա էլ է ազնիվ։
Մի խոսքով, երբ «դատարկախոսներն» իրենց հարցերով խեղճ Մնացականյանին պատին սեղմեցին, նա արեց իրեն մնացած միակ բանը՝ աքլորականչ արձակեց։
Սա, կարծես, վերջին փաստարկն է։
Եկեք մենք էլ ամփոփենք։
Ո՞րն է «Խումհարի» դասը։
Այն, որ իրեն մեծացրած հողին խորապես և օրգանապես նվիրված արվեստագետը չի կարող առանց ցավի «փոխել ձայնապնակը»։ Այլ հարց է, որ կան գրողներ, որոնք բնույթով հակված են «համաշխարհային համընդհանրությանը» և նույնիսկ դրանով են ապրում. նրանց այդպիսի շրջագայությունները չեն վնասում։ Իսկ Մաթևոսյանի համար այս ամենը թանկ է նստում։ Մայրաքաղաքային մտավորական «լավ տոնը» նրան օտար է, և նա ակամա միանում է այդ «լավ տոնի» կա՛մ խանդավառ, կա՛մ մերկացնող սպառողներին։ Այստեղ արդեն կարևոր չէ, թե երգչախմբի որ կեսին է ձայնակցում։ Կարևորն այն է, որ ձայնակցում է։
Մինչդեռ Ծմակուտում նա անկրկնելի է։
Այո՛, Մաթևոսյանը երբեք նահապետական հովվերգություններ չի գրել։ Նրա ստեղծագործության մեջ միշտ, առաջին իսկ պատմվածքներից, ապրել են նահապետականությանը հակադրվող հոգու սուր ու նյարդային շարժունությունը և նորի հանդեպ այն հետաքրքրությունը, որն ավելի շուտ բնորոշ է իր պապերի մասին տանջալից մտածող ուսանողին, քան անխռով անասուն արածեցնող պապերին։ Իրոք, մեր առջև հոգի է՝ նման ոչ թե անտառի, այլ անտառից պոկված թփի. «Նա անտառն իր հետևից է կանչում... իսկ անտառը տեղից չի շարժվում»։ Իր այս կտրվածությունից մաթևոսյանական հերոսն ամաչում է։ Բայց ոչինչ չի կարող անել։ Այստեղից էլ՝ ինքնահեգնանքը. «Լինել հնձվոր և երազել բիլիարդի մասին»։ Կամ, կավելացնեմ ես «Խումհարը» կարդալուց հետո, լինել Կինոյի տան բիլիարդանոցում և երազել խոտհնձի մասին...
Ոգու այս տարօրինակ, երկմիասնական, դրամատիկ վիճակն էլ ինձ համար կազմում է Հրանտ Մաթևոսյանի ստեղծագործության գլխավոր արժեքը, գլխավոր հետաքրքրությունը։ Հենց այս «երկակի ներկայացուցչության» շնորհիվ նա հովվական հմայքների արկադական երգիչ չէ և հովվական առօրյայի կենցաղագիր չէ, այլ յուրօրինակ առասպելաստեղծ, որը Ծմակուտի սարահարթերում փորձում է լուծել համընդհանուր բարոյական ու հոգևոր խնդիրներ։ Ծմակուտում նա սովորում է իրական հոգևոր տոկունություն։ Իսկ մայրաքաղաքում... Այստեղ էլ տեսնում ենք մեդալի հակառակ երեսը. մայրաքաղաքում նա կորցնում է իրականության հենց այն զգացումը, որը սովորում է Ծմակուտում։ Իրենից տարբեր, հեռավոր հերոսների իրական դրաման նա թույլ է զգում։ Այստեղ նրա համար Անտոնիոնիի արվեստը կարող է գրեթե բիլիարդին հավասարվել. երկուսն էլ բավական հեռու են աղի հացից և շների հաչոցներում խեղդվող Դսեղից։
Ուրեմն կողմ ե՞ք, թե՞ դեմ։
Ես կողմ եմ։ Ես կողմ եմ մեր հոգևոր խնդիրները բացահայտող գրականությանը։ Ես կողմ եմ այս վիպակին, որովհետև այն, ինչպես Հրանտ Մաթևոսյանի գրած ամեն ինչ, հետաքրքիր արվեստագետի գործ է։ Բայց դրա դասը ինձ համար բացասական է՝ ի տարբերություն նույն Մաթևոսյանի մյուս վիպակների, ի տարբերություն, ասենք, «Հողի ջղի»։ Որովհետև «Հողի ջիղը» իմաստության դաս է, սիրո դաս՝ նույնիսկ հենց դժբախտության մեջ, Մաթևոսյանի հերոսների տված արիության դաս։ Իսկ «Խումհարը» սուսերամարտիկի հարված է «հակառակորդի» ուղղությամբ, որի հետ, կարծում եմ, Հրանտ Մաթևոսյանի պես գրողը քիչ գործ պիտի ունենա։
Լ. ԱՆՆԻՆՍԿԻ